به گزارش عصر تهران، مارگزیدگی همچنان یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی در بسیاری از مناطق جهان به شمار می‌رود. هر سال حدود ۵.۴ میلیون نفر توسط مارها گزیده می‌شوند و نزدیک به ۲.۷ میلیون نفر با عوارض ناشی از سم مارها مواجه می‌شوند. بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، سالانه بین ۸۱ هزار تا ۱۳۸ هزار نفر در جهان بر اثر مارگزیدگی جان خود را از دست می‌دهند.
قدرت زهر تنها معیار خطرناک بودن مار نیست
اگرچه میزان کشندگی زهر یکی از عوامل مهم در ارزیابی خطر مارهاست، اما تنها معیار تعیین‌کننده نیست. تعداد برخورد با انسان‌ها، میزان تمایل مار به گزش، مقدار زهر تزریق‌شده، محل زندگی، دسترسی به خدمات درمانی و سرعت آغاز علائم، نقش مهمی در میزان مرگبار بودن یک گونه دارند.
به همین دلیل، برخی مارهایی که زهر بسیار قدرتمندی دارند، به دلیل زندگی در مناطق دورافتاده و تماس کم با انسان‌ها، تلفات انسانی محدودی ایجاد می‌کنند؛ در حالی که گونه‌های رایج‌تر ممکن است قربانیان بیشتری داشته باشند.
۱- مار جعفری؛ یکی از مرگبارترین مارهای مناطق مسکونی
مار جعفری یا افعی فلس اره‌ای، یکی از گونه‌های کوچک اما بسیار خطرناک است که در بخش‌هایی از آفریقا، خاورمیانه و جنوب آسیا زندگی می‌کند.
این مار معمولاً در نزدیکی مناطق کشاورزی دیده می‌شود و به دلیل حضور در محیط‌های انسانی، تماس زیادی با مردم دارد. زهر آن باعث اختلال در انعقاد خون شده و می‌تواند خونریزی شدید، شوک، آسیب کلیوی و نارسایی اندام‌ها را ایجاد کند.
گستردگی حضور این مار و احتمال بالای برخورد آن با انسان‌ها، باعث شده خطر آن برای جوامع انسانی بسیار بیشتر از برخی مارهای دارای زهر قوی‌تر باشد.
۲- افعی راسل؛ تهدیدی جدی برای کشاورزان آسیایی
افعی راسل یکی از مهم‌ترین مارهای سمی جنوب و جنوب شرق آسیاست. این مار اغلب در زمین‌های کشاورزی زندگی می‌کند و توانایی بالایی در استتار میان گیاهان و خاک دارد.
زهر این گونه می‌تواند باعث خونریزی داخلی، مشکلات عصبی، آسیب شدید کلیه و حتی سکته مغزی شود. افعی راسل در میان پزشکان هند، یکی از چهار مار بسیار خطرناک این کشور شناخته می‌شود.
۳- کرایت هندی؛ مار سمی با نیش پنهان
کرایت هندی یا مار بزاق هندی، در سراسر شبه‌قاره هند یافت می‌شود و زهر عصبی قدرتمندی دارد.
سم این مار ارتباط میان اعصاب و عضلات را مختل می‌کند و ممکن است توانایی حرکت، بلع و تنفس را از قربانی بگیرد.
یکی از ویژگی‌های خطرناک کرایت هندی، ورود آن به خانه‌ها در شب است. نیش این مار گاهی بدون درد و تورم قابل توجه رخ می‌دهد و قربانی ممکن است تا آغاز علائم فلج، متوجه خطر نشود.
۴- کبرای هندی؛ مار شناخته‌شده مناطق روستایی
کبرای هندی یکی از مشهورترین مارهای سمی آسیاست. این مار معمولاً از انسان دوری می‌کند، اما در صورت احساس خطر یا گیر افتادن ممکن است حمله کند.
زهر کبرا بیشتر سیستم عصبی را هدف قرار می‌دهد و می‌تواند باعث ضعف عضلات، فلج تنفسی و مرگ شود. حضور این مار در زمین‌های کشاورزی، روستاها و مناطق نزدیک به محل زندگی انسان، آن را به یکی از گونه‌های مهم پزشکی تبدیل کرده است.
۵- مامبای سیاه؛ مار سریع و بسیار سمی آفریقا
مامبای سیاه برخلاف نامش معمولاً رنگی قهوه‌ای یا زیتونی دارد. نام این مار به رنگ تیره داخل دهان آن اشاره می‌کند.
این گونه، زهر عصبی بسیار قوی خود را با سرعت بالا و گاهی با چندین گزش وارد بدن قربانی می‌کند. سم مامبای سیاه می‌تواند موجب فلج، اختلال قلبی-عروقی و نارسایی تنفسی شود.
با وجود شهرت خطرناک این مار، مامبای سیاه معمولاً ترجیح می‌دهد از انسان‌ها دور شود و تنها در شرایط تهدید واکنش نشان می‌دهد.
۶- تایپان ساحلی؛ یکی از خطرناک‌ترین مارهای استرالیا
تایپان ساحلی در شمال و شرق استرالیا و بخش‌هایی از گینه نو زندگی می‌کند. این مار سرعت حرکت بالایی دارد و می‌تواند مقدار زیادی زهر وارد بدن قربانی کند.
سم تایپان ساحلی باعث اختلال در انعقاد خون، آسیب عضلانی و فلج پیش‌رونده می‌شود. بدون دریافت سریع پادزهر و حمایت تنفسی، احتمال مرگ افزایش پیدا می‌کند.
۷- مار قهوه‌ای شرقی؛ قاتل خاموش استرالیا
مار قهوه‌ای شرقی یکی از خطرناک‌ترین مارهای استرالیاست و در مناطق پرجمعیت و کشاورزی این کشور حضور دارد.
زهر این مار ترکیبی از سمومی است که انعقاد خون را افزایش داده، سیستم عصبی را مختل می‌کند و می‌تواند موجب فروپاشی ناگهانی قلبی-عروقی شود.
این مار معمولاً مقدار کمی زهر هنگام گزش تزریق می‌کند، اما همین مقدار نیز می‌تواند یک وضعیت اورژانسی ایجاد کند.
۸- تایپان درون‌بومی؛ قوی‌ترین زهر ثبت‌شده در جهان
تایپان درون‌بومی بر اساس آزمایش‌های سم‌شناسی، یکی از قوی‌ترین زهرها را در میان مارهای جهان دارد.
زهر این گونه می‌تواند هم‌زمان سیستم عصبی، عضلات و خون را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، محل زندگی آن در مناطق دورافتاده مرکز استرالیاست و برخورد آن با انسان بسیار نادر است.
نبود گزارش‌های معتبر از مرگ انسانی ناشی از این مار، نشان می‌دهد قدرت زهر به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش خطر واقعی نیست.
۹- افعی سرنیزه‌ای؛ خطرناک‌ترین مار آمریکای مرکزی و جنوبی
افعی سرنیزه‌ای یا فردلانس، از گونه‌های مهم سمی در آمریکای مرکزی و جنوبی است.
این مار معمولاً در مزارع، جنگل‌ها و مناطق نزدیک به سکونتگاه‌های انسانی دیده می‌شود. زهر آن می‌تواند باعث درد شدید، تورم، خونریزی، تخریب بافت و آسیب‌های گسترده داخلی شود.
در صورت تأخیر در درمان، قربانی ممکن است با آسیب‌های دائمی، ناتوانی یا حتی قطع عضو مواجه شود.
۱۰- بومسلنگ؛ مار درختی با زهر مرگبار
بومسلنگ یک مار درخت‌زی آفریقایی است که زهر هموتوکسیک قدرتمندی دارد. این مار معمولاً رفتاری آرام و دور از انسان دارد، اما گزش آن می‌تواند بسیار خطرناک باشد.
علائم مسمومیت ممکن است چند ساعت پس از گزش ظاهر شوند. سپس اختلال در انعقاد خون می‌تواند موجب خونریزی گسترده داخلی و خارجی شود.
چرا پیشگیری از مارگزیدگی اهمیت دارد؟
بخش قابل توجهی از مرگ‌ومیرهای ناشی از مارگزیدگی با اقدامات پیشگیرانه قابل کاهش است. استفاده از کفش مناسب در مناطق پرخطر، افزایش آگاهی درباره زیستگاه مارها، مراجعه سریع به مراکز درمانی و دسترسی به پادزهر، مهم‌ترین عوامل کاهش تلفات هستند.
مارها معمولاً بدون احساس تهدید به انسان حمله نمی‌کنند و بسیاری از حوادث زمانی رخ می‌دهد که افراد به‌صورت ناخواسته به زیستگاه یا محل پنهان شدن آن‌ها نزدیک می‌شوند.
در نهایت، خطرناک‌ترین مار برای انسان الزاماً ماری با قوی‌ترین زهر نیست؛ بلکه گونه‌ای است که احتمال برخورد آن با انسان بالا باشد و قربانی در شرایطی قرار گیرد که دسترسی سریع به درمان مناسب دشوار باشد.
منبع: ایلنا
