به گزارش عصر تهران، پگاه دوستی، روانشناس، با بیان اینکه والدین می‌توانند به فرزند گوشه‌گیر خود کمک کنند، گفت: نقش والدین در کاهش یا تشدید گوشه‌گیری کودک بسیار مهم است.
وی افزود: والدین نباید کودک را به دلیل کم‌حرف بودن یا اجتماعی نبودن سرزنش کنند یا او را با دیگران مقایسه کنند. چنین رفتاری معمولاً به جای ایجاد انگیزه، احساس ناکافی بودن و کاهش ارزشمندی را در کودک ایجاد می‌کند.
دوستی ادامه داد: برچسب‌هایی مانند «خجالتی» یا «گوشه‌گیر» نیز ممکن است به مرور به بخشی از هویت کودک تبدیل شود. در چنین شرایطی، کودک ممکن است کمتر برای تغییر رفتار یا تجربه موقعیت‌های جدید تلاش کند.
رابطه امن با والدین به رشد اجتماعی کودک کمک می‌کند
این روانشناس، کیفیت رابطه والدین و کودک را یکی از عوامل مهم در این زمینه دانست و اظهار کرد: وقتی کودک در خانه احساس امنیت، شنیده شدن و پذیرش داشته باشد، معمولاً در برقراری ارتباط با دیگران نیز موفق‌تر عمل می‌کند.
به گفته وی، والدین بهتر است رابطه‌ای عاطفی و امن با فرزند خود ایجاد کنند و بیشتر شنونده باشند تا قضاوت‌کننده.
دوستی توصیه کرد والدین برای تقویت مهارت‌های ارتباطی کودک، تجربه‌های اجتماعی مثبت و متناسب با توانایی او فراهم کنند.
وی افزود: والدین می‌توانند از موقعیت‌های ساده آغاز کنند؛ برای نمونه، کودک را با یکی از دوستان هم‌سنش به پارک ببرند، از دوست او برای بازی در خانه دعوت کنند یا فرزندشان را در کلاسی که به آن علاقه دارد ثبت‌نام کنند.
این تجربه‌های کوچک می‌توانند به تدریج تمایل کودک به برقراری ارتباط با دیگران را افزایش دهند. والدین همچنین باید خودشان الگوی مناسبی برای مهارت‌های ارتباطی باشند، زیرا کودکان بخش قابل توجهی از رفتارهای اجتماعی را از طریق مشاهده یاد می‌گیرند.
مدرسه و معلم در کاهش گوشه‌گیری نقش دارند
دوستی درباره نقش مدرسه و معلم در گوشه‌گیری کودکان و نوجوانان گفت: مدرسه پس از خانواده یکی از مهم‌ترین محیط‌هایی است که کودک مهارت‌های اجتماعی را در آن یاد می‌گیرد.
وی افزود: معلم می‌تواند با ایجاد فضایی امن و حمایت‌کننده، به کودک کمک کند احساس تعلق بیشتری به جمع پیدا کند.
به گفته این روانشناس، برخی کودکان گوشه‌گیر ممکن است به دلیل تجربه‌هایی مانند طرد شدن، مورد تمسخر قرار گرفتن یا نداشتن فرصت مشارکت، بیشتر از جمع فاصله بگیرند.
دوستی بر اهمیت همکاری خانواده و مدرسه نیز تأکید کرد و گفت: وقتی خانواده و مدرسه در یک مسیر حمایتی حرکت کنند، کودک فرصت بیشتری برای رشد مهارت‌های اجتماعی خواهد داشت.
گوشه‌گیری همیشه به معنای اختلال نیست
این روانشناس با بیان اینکه گوشه‌گیری به خودی خود یک اختلال روان‌شناختی نیست، تصریح کرد: برای کمک به کودک ابتدا باید علت این رفتار مشخص شود.
وی توضیح داد: در یک کودک ممکن است گوشه‌گیری ناشی از اضطراب اجتماعی باشد و در کودک دیگری تجربه‌های منفی مانند طرد شدن از سوی همسالان عامل اصلی باشد. در برخی کودکان نیز ضعف مهارت‌های ارتباطی می‌تواند در شکل‌گیری این رفتار نقش داشته باشد بنابراین، صرف کم‌حرف بودن یا علاقه کمتر به حضور در جمع، به تنهایی برای تشخیص یک اختلال کافی نیست. ارزیابی باید با توجه به روند رشد، رفتار و میزان تأثیر این وضعیت بر زندگی روزمره کودک انجام شود.
درمان شناختی رفتاری برای اضطراب اجتماعی
دوستی درباره روش‌های درمانی مؤثر برای گوشه‌گیری کودکان و نوجوانان اظهار کرد: اگر گوشه‌گیری ناشی از اضطراب اجتماعی باشد، یکی از روش‌های مؤثر درمان شناختی ـ رفتاری یا CBT است.
این روش به کودک کمک می‌کند افکار اضطراب‌زا را شناسایی کند و به تدریج در موقعیت‌های اجتماعی راحت‌تر رفتار کند.
شواهد علمی نیز از استفاده از CBT برای کودکان و نوجوانان مبتلا به اضطراب اجتماعی حمایت می‌کند. راهنماهای درمانی، CBT فردی یا گروهی را از گزینه‌های اصلی درمان اضطراب اجتماعی در این گروه سنی می‌دانند و بر آموزش مهارت‌های اجتماعی، مواجهه تدریجی با موقعیت‌های ترس‌آور و مشارکت والدین تأکید دارند.
دوستی همچنین آموزش مهارت‌های اجتماعی، آموزش مناسب والدین و در برخی موارد بازی‌درمانی را از روش‌هایی دانست که می‌توانند کمک‌کننده باشند.
مدت درمان گوشه‌گیری به علت آن بستگی دارد
وی درباره مدت درمان گفت: طول دوره درمان به عواملی مانند سن کودک، شدت مشکل، همکاری خانواده و علت زمینه‌ای بستگی دارد.
دوستی افزود: برخی کودکان ممکن است طی چند ماه پیشرفت قابل توجهی داشته باشند، اما مشکلات شدیدتر ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.
در مواردی که اضطراب اجتماعی عامل اصلی باشد، درمان معمولاً بر تغییر الگوهای فکری و رفتاری و کاهش اجتناب از موقعیت‌های اجتماعی تمرکز دارد. شواهد موجود همچنین نشان می‌دهد مشارکت والدین و هماهنگی با محیط مدرسه می‌تواند در روند درمان اهمیت داشته باشد.
گوشه‌گیری کودک را نباید با اوتیسم اشتباه گرفت
این روانشناس درباره نگرانی برخی والدین از ارتباط گوشه‌گیری با اختلال طیف اوتیسم یا اضطراب اجتماعی گفت: صرف کم‌حرف بودن یا علاقه کمتر به جمع، برای تشخیص هیچ‌یک از این موارد کافی نیست و نیاز به بررسی دقیق دارد.
وی توضیح داد: در اضطراب اجتماعی، کودک یا نوجوان معمولاً تمایل به ارتباط با دیگران دارد، اما به دلیل ترس از قضاوت شدن، خجالت یا نگرانی از اشتباه، از موقعیت‌های اجتماعی دوری می‌کند.
دوستی درباره اوتیسم نیز گفت: در این اختلال، تنها کم‌حرف بودن یا کمتر حضور داشتن در جمع ملاک نیست، بلکه نحوه ارتباط کودک با دیگران اهمیت دارد.
ممکن است کودک کمتر از تماس چشمی استفاده کند، احساسات و علاقه‌های خود را کمتر با دیگران در میان بگذارد یا در درک نشانه‌های اجتماعی متفاوت باشد. گاهی نیز رفتارهای تکراری، علایق محدود یا دشواری در کنار آمدن با تغییرات مشاهده می‌شود.
وی تأکید کرد هیچ‌یک از این نشانه‌ها به تنهایی به معنای اوتیسم نیست و تشخیص باید بر اساس بررسی روند رشد و الگوهای رفتاری کودک انجام شود.
تک‌فرزندی عامل قطعی گوشه‌گیری نیست
دوستی درباره تأثیر تک‌فرزندی یا چندفرزندی بر گوشه‌گیری کودکان اظهار کرد: در بررسی گوشه‌گیری، کیفیت روابط کودک و فرصت‌هایی که برای ارتباط و تعامل با دیگران دارد، اهمیت بیشتری از تعداد فرزندان خانواده دارد.
وی افزود: تک‌فرزندی یا چندفرزندی به تنهایی باعث گوشه‌گیری نمی‌شود.
به گفته این روانشناس، داشتن خواهر یا برادر می‌تواند فرصت‌هایی برای تمرین مهارت‌هایی مانند همکاری و ارتباط ایجاد کند، اما این موضوع به معنای اجتماعی‌تر بودن همه کودکان دارای خواهر و برادر نیست.
در نهایت، کیفیت رابطه اعضای خانواده، فرصت بازی، تعامل با همسالان و حمایت والدین از رشد اجتماعی کودک اهمیت بیشتری دارد.
چه زمانی مراجعه به روانشناس ضروری است؟
دوستی تأکید کرد: آرام یا کم‌حرف بودن کودک لزوماً به معنای وجود مشکل نیست، زیرا برخی کودکان ذاتاً شخصیت آرام‌تر یا درون‌گراتری دارند.
وی گفت زمانی مراجعه به روانشناس اهمیت پیدا می‌کند که گوشه‌گیری در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد کند؛ برای مثال، کودک نتواند با همسالان ارتباط برقرار کند، از مدرسه یا فعالیت‌های مورد علاقه خود دوری کند یا ناراحتی و اضطراب زیادی داشته باشد.
دوستی در پایان اظهار کرد: اگر گوشه‌گیری با نشانه‌هایی مانند افت تحصیلی، تغییر قابل توجه در خواب یا اشتها، کاهش علاقه به فعالیت‌های قبلی، ترس شدید از موقعیت‌های اجتماعی یا احساس غمگینی طولانی‌مدت همراه باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
در مجموع، تفاوت میان یک ویژگی شخصیتی مانند درون‌گرایی و یک مشکل بالینی، در میزان اختلال ایجادشده در زندگی کودک اهمیت زیادی دارد. بنابراین، به جای برچسب‌زدن یا مقایسه کودک با همسالان، توجه به رفتار او، ایجاد فرصت‌های امن برای تعامل و دریافت ارزیابی تخصصی در صورت وجود علائم نگران‌کننده، رویکرد مناسب‌تری است.
منبع: ایسنا
